برج شیخ شبلی

برج شیخ شبلی در شهرستان دماوند بنای یادبودی برای عارف بزرگی به نام شیخ شبلی در قرن سوم و چهارم می باشد.

برج شیخ شبلی در دماوند

شهر دماوند به عنوان یکی از زیباترین و تاریخی ترین شهرهای ایران، آثار کهن بسیاری را در خود جای داده. یکی از این بناهای بسیار تاریخی و ارزشمند، برج شیخ شبلی می باشد که در 29 خرداد 51 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده.

برج شیخ شبلی یادمان چه شخصیتی است؟

برج شیخ شبلی، همان طور که از نامش پیداست، در راستای بزرگداشت فردی به نام شیخ شبلی ساخته شده. نام کامل وی شیخ ابوبکر دلف بن حجدر شبلی بوده. وی در میانه قرن سوم هجری قمری یعنی سال 247، پا به این جهان گذاشت. محل تولد وی شهر سامرا بود. اما از آنجا که اعضای خانواده او همچون پدر و دایی اش، جزو خادمین خلفای عباسی محسوب می شدند، وی نیز ساکن بغداد شده و پس از آن مرتبه ای سیاسی یافت و در دربار عباسی مشغول به خدمت شد. وی بعد از آن نیز، از طرف حاکمان عباسی به عنوان فرماندار دماوند انتخاب شد.

شیخ شبلی که برج شیخ شبلی به یاد او ساخته شده، مدتی پس از حکمرانی دماوند، از دنیا کناره گرفت و مشغول ریاضت و عبادت گردید. وی در یکی از مجالس صوفیه، توبه کرد و تمام دارایی که از پدرش به وی به ارث رسیده بود، را به مردم بخشید. وی چنان در این مسیر جلو رفته که مردم وی را دیوانه خوانده و بارها او را به دارالمجانین، فرستادند. او در سال 334 در بغداد، در سن 85 سالگی در گذشت و در این شهر در قبرستانی معروف به نام مقبره خیزران، به خاک سپرده شد. وی می گوید، تصوف مهربانی کردن است و الفت گرفتن. مهرورزی با خلق، شیوه او در مرام صوفی گری بود.

معماری برج شیخ شبلی

پیشینه برج شیخ شبلی

در بازه زمانی که شیخ شبلی حاکم شهرستان دماوند به شمار می آمد، این شهر یکی از طلایی ترین دوران خود را سپری کرد. وی امیری عادل بود که امنیت، آرامش و رفاه را در این شهر برقرار نموده بود. از این رو مردم دماوند به او بسیار علاقه داشته و از وی به خوبی و دادخواهی یاد می کردند. بنابراین وقتی وی در شعر بغداد از دنیا رفت، با آن که سال ها از دوران صدارت وی بر دماوند می گذشت، مردم دماوند تصمیم گرفتند، برای بزرگداشت او مقبره ای در این شهر بنا کنند. برج شیخ شبلی که نام نخستین آن پاگنبذ بود، در قرون 4 و 5 هجری و در دوره سلجوقیان ساخته شد.

مشخصات سازه برج شیخ شبلی

این برج در ابتدا به شکل یک هشت ضلعی ساده و بدون پیچیدگی های هندسی بود. اما در بازسازی ها و مرمت های دوران بعدی، به شیوه معماری سلجوقیان، بر روی آن آجرکاری انجام شده. برج شیخ شبلی، ارتفاعی درحدود 10 متر داشته و سقف گنبد آن از داخل شکلی دایره ای داشته و از بیرون به شکل هشت ضلعی دیده می شود. برخی مستندات و روایات شفاهی مدعی آن هستند که در زمان های گذشته، شیئی زنجیر شکل، در داخل این ساختمان آویزان و معلق بوده. البته در روزگار کنونی هیچ نشانه ای از این جسم مشاهده نمی شود. برای استحکام بیشتر این بنا، دو لایه پوششی برای آن در نظر گرفته شده.

در این بنا، پوشش اولیه در داخل پوشش خارجی که در حال حاضر از بیرون قابل رؤیت است، قرار گرفته. در درون برج شیخ شبلی، برای تهویه هوای داخل آن، سوراخ ها و روزنه هایی پیش بینی شده که نشان دهنده سطح پیشرفته معماری این بنا می باشد. بخش داخلی برج نیز متشکل از دایره ای با شعاعی حدود دو و نیم متر می باشد. سطح ها و دیواره های کناری برج نیز، تا بلندی هفت و نیم متری، یعنی تا زیر بخش گنبدی شکل بنا، گچ اندود شده اند. همچون بسیاری دیگر از بناهای آن دوره، برای این مقبره نیز سردابه ای در نظر گرفته شده که از در ورودی برج با طی چند پله به آن وارد می شویم.

معماری برج شیخ شبلی

با آن که دوره ساخت این برج را در دوران حاکمیت سلسله سلجوقی می دانند، با این حال شباهت هایی میان این برج و ساختمان های دوران ساسانی در بخارا نیز وجود دارد. از این رو برخی قدمت برج شیخ شبلی را مربوط به زمان های قبل از قرن پنجم هجری می دانند. پرداخت نمای ساختمان برج، بسیار شبیه سبک معماری رازی می باشد. این شیوه معماری اشاره به روشی دارد که از قرن پنجم تا هفتم در دوره پادشاهان سامانی، سلجوقی و خوارزمشاهی حاکم بوده. این سبک از شمال ایران شروع به گسترش کرده اما اوج توسعه آن در منطقه ری و راز بوده. این مدل معماری، دقت شیوه خراسانی و شکوه شیوه پارتی را به طور همزمان داراست.

ویژگی های اصلی این سبک، آرامگاه های برجی، ایوان های چهارگانه، استفاده از مصالح مرغوب و انواع طاق ها بوده. علاوه بر برج شیخ شبلی، گنبد های سرخ و کبود مراغه، از دیگر بناهای مهمی هستند که به سبک رازی، ساخته شده اند. در گوشه های برج شبلی، ستون های نیم دایره ای در هر ضلع، وجود دارند که تزئینات چشمگیری داشته و با آجر پخته شده اند. سطح زیرین این گنبد، طرح جناغی متحدالمرکز داشته و گنبد داخلی آن ساختاری عرقچین و گنبدی دارد.

ضلع شمالی برج شیخ شبلی، به وسیله مهرهای ضربدری و آجرهای افقی، فرمی لوزی در لوزی به خود گرفته اند. تزئینات قاب ها در برج نیز، بسیار چشمگیر بوده و نمایشی جامع و کامل از هنر والای معماران ایرای به شمار می آیند. یکی دیگر از شاخصه های هنری این بنا، اسپرهای آن هستند. اسپر به معنای بخشی از ساختمان است که بین سر ستون ها و لبه بام، به شکل عمود واقع شده. این برج 30 قاب اسپر دارد که هشت تا از آنها، ساده و بدون تزئینات و به صورت مستطیل های افقی ساده در زیر گنبد استفاده شده اند.

آدرس برج شیخ شبلی

22 تا از اسپرهای برج شیخ شبلی، تزئینات خاص اسپرها را دارند. گنبد مخروطی شکل این بنا نیز، 8 ترک دارد که با زاویه تندی به سوی بخش بالایی آن کج می شوند. در مجموع، این بنای هشت ضلعی، متشکل از گنبد، طاق و سردابه و ساخته شده از آجر و آهک است. لازم به ذکر می باشد که ورودی بنا در ضلع شمال غربی آن قرار گرفته و در بالای آن، دو طاقچه مقرنسی یا همان گوشواره ای، باعث ایجاد طرح ستاره ای زیبایی شده اند. در ضمن، ورودی برج فاقد در بوده و به دلیل آسیب های زیاد، بازسازی شده.

از آن جا که برج شیخ شبلی، احترام ویژه ای در میان مردم دماوند دارد، در دوره صفوی، در جبهه جنوب شرقی و جنوبی برج، در فاصله 500 متری آن، آرامگاه شهر ساخته شد. جیمز موریه که یکی از بازدیدکنندگان اروپایی دماوند، در سال 1815 بوده، در طرحی که ترسیم کرده، این قبرستان دوره اسلامی را با تعداد زیادی قبر کشیده که در حال حاضر از آنها خبری نیست. حدس زده می شود که آنها مورد دستبرد غارتگران مقبره ها قرار گرفته و از بین رفته اند.

بهینه سازی برج شیخ شبلی در دوران معاصر

بر طبق اظهارات ریاست اداره میراث فرهنگی و گردشگری منطقه دماوند، بازسازی هایی برای بهینه کردن برج شیخ شبلی و فضای اطرافش برای اهداف گردشگری صورت پذیرفته. برای این کار، مناقصه ای برگزار شده و پیمانکار مناسبی برای پروژه انتخاب گردیده. تعهدات پیمانکار برای بازسازی برج عبارتند از دیوارکشی فضای پیرامونی مجموعه، فضاسازی محوطه پیرامونی آن، احداث نمازخانه و سرویس بهداشتی و نیز ساخت ساختمان نگهبانی و پارکینگ. این پروژه در حال حاضر به وسیله شهرداری دماوند در حال اجرایی شدن است.

آدرس برج شیخ شبلی

برج شیخ شبلی، به عنوان یکی از جاذبه های گردشگری دماوند، در مرکز این شهر استان تهران واقع شده و در میان دو محله کهن آن یعنی محلات فرامه و قاضی قرار گرفته. این مقبره در منتهی الیه بخش خاوری شهرستان دماوند بر روی تپه ای در میان باغستان های اطرافش واقع شده. این برج از جنوب به قبرستان پهناور دوره اسلامی، از شمال به رودخانه تار، از غرب به باغ و از شرق به دره ای در خط الراس کوه جنوبی محدود می باشد.

برای رسیدن به برج شیخ شبلی از تهران، باید به شهرستان دماوند بروید. دماوند تا مرکز تهران 74 کیلومتر فاصله داشته که در زمان های بدون ترافیک و عادی، در بازه زمانی یک ساعت و نیم طی خواهد شد. دسترسی به این مسیر از طریق آزادراه تهران پردیس می باشد. برای این کار باید از بزرگراه زین الدین وارد آزادراه تهران پردیس شده و در آن، به مسیر خود ادامه دهید. در بزرگراه کنار گذر جنوبی بومهن، باید وارد جاده فیروزکوه شوید. از این جاده راهی به طرف بلوار بعثت دماوند وجود دارد که شما را به این شهر می رساند.

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید