پل ورسک

پل ورسک شهر سوادکوه از جمله میراث تاریخی ارزشمند کشور و از شاهکارهای مهندسی محسوب می شود که همچنان در خط آهن سراسری کشور به کار خود ادامه می دهد.

پل ورسک در سوادکوه

استان مازندران هر نوع جاذبه گردشگری را درخود جای داده، از جاذبه های طبیعی چون دریا، کوه و جگل گرفته تا جاذبه های تاریخی مانند قلعه ها و خانه های تاریخی و همچنین جاذبه های مذهبی مانند امامزاده ها. در میان این موارد پل ورسک در سوادکوه، جایگاه ویژه ای دارد و به نوعی یک جاذبه توریستی منحصر به فرد به شمار می آید. بسیاری از ما شاید در هنگامه استفاده از راه آهن سراسری کشور از روی این پل عبور کرده ایم و مسحور زیبایی آن شده ایم. با این حال اغلب ما شاید داستان های شگرف و هیجان انگیزی که در خاطرات این پل جای گرفته را نشنیده باشیم. در این یادداشت مروری بر این خاطرات خواهیم نمود.

ویژگی های پل ورسک

پل ورسک فیروزکوه یا سوادکوه در کناره یک روستا به نام ورسک و حد فاصل میان دو کوه بسیار بزرگ به نام عباس آباد جای گرفته. این پل که بزرگ ترین پل راه آهن شمالی کشور محسوب می شود، در بلندای 2140 متری از سطح آب های آزاد بنا گردیده و از کف دره ای که بر روی آن ساخته شده، 110 متر بلندتر است. همین ارتفاع نام این پل را در لیست پل های مرتفع جهان در رکوردهای گینس به ثبت رسانده. در حال حاضر قطارهای سوختی و باری و همچنین قطارهای مسافری تهران ساری و تهران گرگان از روی این پل گذر می نمایند.

پل ورسک از مصالح و موادی چون شن شسته شده، آجر، ملات و سیمان ساخته شده. از جذاب ترین نکات سازه این پل آن است که هیچگونه بتن آرمه، فولاد و سازه فلزی در اجرای آن به کار نرفته. این موضوع برای کاهش هزینه های پل انجام گرفته شده بوده. استحکام و ماندگاری این پل پس از ساخت برای مدت هفتاد سال تضمین گردیده بوده. اما امروزه که حدود هشتاد و پنج سال از عمر آن می گذرد، همچنان این پل برقرار بوده و مورد استفاده قرار می گیرد.

با این حال استحکام پل ورسک جزء نگرانی های مسئولین بوده و در این راستا، در سال 95 قراردادی با دانشگاه شریف برای سنجش مقاومت پل توسط حسگرهای نصب شده روی پل منعقد شده تا در صورت هر مشکل، هشدار داده و اقدامات لازم صورت پذیرد. این حسگرها در هر لحظه میزان ضربه های وارد بر ریل و پل را محاسبه و بررسی می کنند. همچنین بازدیدهای روتین سالانه نیز از پل صورت می پذیرد تا در صورت لزوم بخش های فرسوده تعویض و بخش های جدیدی جایگزین شوند.

پل ورسک به عنوان خط واصل راه آهن سراسری تهران شمال، 86 متر طول داشته و دارای ده دهانه کوچک و یک دهانه بزرگ 66 متری می باشد. این پل در مهرماه سال 1356 به عنوان یکی از آثار کلی ایران به ثبت رسیده. تصویر این پل بر روی اسکناس های بیست و دویست ریالی دوره پهلوی نیز نقش بسته بوده.

پل ورسک کجاست

دلیل نامگذاری پل ورسک

تصور رایج این است که نام پل ورسک از روستای ورسک گرفته شده. در حالی که این داستان کاملاً برعکس بوده و نام روستا از نام پل گرفته شده. در زمان ساخت این پل بنا بر شواهد تاریخی، نام روستا و کوه های پیرامونی آن عباس آباد بوده. یکی از نقل قول ها و دیدگاه ها درباره دلیل نامگذاری این پل آن می باشد که نام پل از درختچه ای به نام ورس که در اطراف پل می روید گرفته شده. داستان دیگری نیز بیان می دارد که نام پل از روی نام یکی از مهندسان سازنده آن به نام شژ ووسک گرفته شده که البته این روایت چندان معتبر نمی باشد چرا که مستنداتی مبنی بر آن وجود ندارد.

سازنده پل ورسک چه کسی بود؟

در سال 1305 طرحی در مجلس شورای ملی وقت تصویب گردید که بر طبق آن دولت موظف شد دست به ساخت و احداث خط سراسری راه آهن کشور از شمال به جنوب بزند. در آن زمان رضاشاه تصمیم گرفت که از شرکتی دانمارکی به نام کامپساکس برای این کار دعوت به عمل بیاورد. این شرکت پیش از آن، 1200 کیلومتر از خط آهن سراسری ترکیه را در زمان آتاتورک طراحی و اجرا نموده بود. بنابراین در سال 1312 قراردادی با این شرکت برای ساخت 900 کیلومتر خط آهن و از جمله پل ورسک در 6 سال بسته شد. تا قبل از آن شرکت های اروپایی و آمریکایی دیگر از ساخت راه آهن از میان کوه های البرز ناکام مانده بودند.

لازم به ذکر است که شرکت دانمارکی در مناقصه این پروژه را برنده شده بود. هزینه ساخت هر متر راه آهن بنا به قرارداد فیمابین پنج دلار طلا یا یک و نیم گرم طلای خالص بود که در مجموع دو میلیون و ششصد هزار ریال می شد. مدیرعامل این شرکت دانمارکی بعد ها در کتاب خاطراتش از سال ها تجربه کار مهندسی، چشم اندازی از پل ورسک را به عنوان عکس روی جلد کتابش انتخاب می کند. از میان همه بخش های راه آهن سراسری کشور، طراحی این پل به مهندسی اتریشی با عنوان لادیسلاوس فون رابسویچ سپرده شد.

تاریخچه پل ورسک

این مهندس نیز تحت نظارت ریاضیدان بسیار باهوشی به نام هانس اتو ناتر طراحی این شاهکار مهندسی و هنر را انجام داد. قبری که در روستای ورسک به عنوان قبر سازنده پل ورسک قرار دارد، در واقع نه متعلق به سازنده اصلی پل که مربوط به یک دیگر از مهندسان است که در هنگام اجرای کار تکمیل پروژه سه خط طلا از روی پل سقوط کرده و می میرد. نام این فرد والتر اینگر و ملیتش اتریشی بوده.

چگونگی ساخت پل ورسک

برای ساخت بخش های شمالی خط آهن سراسری ایران، نیاز به عکس های هوایی از مناطق کوهستان شمال ایران بود که این کار توسط مهندسان شرکت طرف قرارداد صورت پذیرفت. در نهایت مسیر عبوری روستای عباس آباد برای این بخش از کار انتخاب شد. به دلیل شیب بالای گذر خط راه آهن از روستای ورسک و کوهستان البرز و سپس تونل گلندوک (در حدود 600 متر صعود)، مهندسان تصمیم گرفتند مسیری سه پله ای طراحی نمایند تا شیب حرکت قطار در ارتفاعات البرز کمتر شود. آنچه که مسیر سه خط طلایی ورسک خوانده می شود، مربوط به همین وضعیت است. این سه پله در سه کیلومتری پل ورسک در فاصله میان دو روستای شورآب و عباس آباد یا ورسک ایجاد شده.

چالش بعدی مهندسان برای ساخت پل ورسک، عبور از دره ژرف ورسک بود که با توجه به ابزارهای اندک مهندسی آن زمان باید با تجهیزاتی پون دریل دستی و دینامیت صورت می پذیرفت. در مرحله اول با دینامیت بخشی از کوه را منفجر کرده تا بتوانند فضایی برای پایه های یک داربست ایجاد کنند. پس از نصب داربست چوبی، برای جابه جایی مصالح میان دو طرف کوه، کابلی دو سر دره را به هم وصل نمود. موضوع دیگر ساخت قالب دال قوس پل و نمای آجری آن بود که همگی با استفاده از همان داربست و کابل انتقال مصالح و قطعات پیش ساخته انجام گردید.

درگیری دیگر مهندسان با رودخانه ورسک بود که باید تمهیدات لازم را برای محافظت از پل ورسک در برابر طغیان های حتمالی آن پیش بینی می کردند. بنابراین، تونلی در زیر رودخانه ورسک ساخته شد و قطار برای عبور از پل ابتدا در مسیر خود گردشی داده که باعث می شود به تدریج ارتفاع آن صد متر بیشتر شده و در پایان بر روی پل قرار بگیرد. ریل گذاری موقت و در نهایت آماده سازی برای نصب ریل بند اقدامات بعدی مهندسان بود. مسیر حرکت قطارها به این شکل طراحی شد که بعد از این پل ارتفاع کم کرده تا وارد تونل زیر کف دره شوند و بعد از روگذر جاده فیروزکوه رد شده به ایستگاه ورسک برسند.

پل ورسک در شب

مراحل ساخت پل ورسک با همه پیچیدگی های محاسباتی و اجرایی اش، در سال 1313 آغاز و در سال 1315 به پایان رسید. ساخت این پل برای رضاخان بسیار مهم بود. چنان که در این دو سال چندین بار از آن بازدید به عمل آورد. در 5 اردیبهشت سال 1315 ، او بری افتتاح این پل سوار خط آهن شده و در فیروزکوه پیاده گردید. بومی های منطقه روایت می کنند رضاخان برای اطمینان از این که مهندسان کار خود را به درستی انجام داده اند، دستور می دهد مهندس اصلی طرح که فردی اتریشی بود به همراه خانواده اش در زیر پل قرار بگیرند و پل از روی آنها رد شود تا بتواند امنیت پل را تضمین نماید.

پل ورسک، پل پیروزی

در 23 تیرماه سال 1324، با پیشنهاد وزارت راه وقت، نام پل ورسک به پل پیروزی تغییر نمود. پشت این نامگذاری جدید داستان تاریخی بسیار جذابی نهفته است. در ابتدا قرار بود که این پل بخشی از راه آهن سراسری شمالی جنوبی کشور باشد. اما با آغاز جنگ جهانی دوم سرنوشت آن بود که این پل نقشی مهم تر ایفا کند. بنا به آن چه فرماندهان متفقین در خاطرات خود از دوران جنگ نقل می کنند، راه آهن سراسری ایران و این پل نقشی سرنوشت ساز در کمک رسانی به شوروی در برابر آلمان ایفا کرده و باعث تقویت مواضع متفقین گشته بود. در آن دوران هر 25 دقیقه یک قطار حامل تجهیزات نظامی از روی پل عبور می کرده.

این قطارها با گذر از روی پل ورسک اسلحه را از جنوب ایران به شوروی در شمال ایران می رساندند. ایران در آن زمان به دلیل موقعیت حساس جغرافیایی، راه آهن سراسری و چاه های نفتش، به عنوان مسیر انتقال اسلحه و مهمات میان نیروهای متقفین یعنی انگلیس و شوروی در نظر گرفته شده بود. رضاخان در آن دوره سیاست حمایت از آلمان را در پیش گرفته بود و جزء همراهان متحدین به حساب می آمد.

اما ارتش متفقین ایران را در سال 1320 اشغال نموده، رضاخان را برکنار و تبعید کردند و پسرش محمدرضا را بر سر کار آوردند. نام ایران را در معادلات نظامی آن دوران کوریدور فارسی گذاشته بودند. وینستون چرچیل نخست وزیر وقت انگلیس، شخصاً نقش راه آهن ایران و پل ورسک را در پیروزی متفقین بر متحدین تایید نموده بود. مسیر حرکت قطارهای حمل مهمات از بند شاهپور یا امام خمینی فعلی به بندر شاه یا بندر ترکمن فعلی بود. تمام مسیرهای این قطارها تا قبل از آن مین گذاری شده بود تا در صرت لزوم منفجر شوند که خوشبختانه نیازی به انجام آن نشد.

پل ورسک در زمستان

دیدنی های اطراف پل ورسک

این پل به تنهایی یک جاذبه توریستی تمام عیار به شمار می آید و در هر فصل از سال زیبایی ویژه خود را دارد. با این حال منظره پل ورسک در زمستان یکی از دیدنی ترین چشم اندازهای پل است. درکنار این می توان به آبشار ورسک یا آبشار چشمه علی نیز، اشاره کرد. این آبشار بلندای 20 متری داشته و از ارتفاعات قدمگاه سرچشمه می گیرد. روستای عباس آباد و نیز روستای زیبای دراسرا در 17 کیلومتری ورسک که مردمانشان اغلب به دامپروری و کشاورزی مشغول هستند نیز، از دیدنی های نزدیک به پل می باشند. گدوک، رودهای ورسک و گتو و نیز جنگل های انبوه توسکانی منطقه نیز از جاذبه های طبیعی اطراف پل به شمار می آیند.

پل ورسک کجاست

این پل بر روی دره ورسک یا عباس آباد و در 27 کیلومتری جنوبی شهر پل سفید قرار گرفته. مسیر دسترسی به پل ورسک از تهران از جاده فیروزکوه می گذرد. در این مسیر باید به طرف گیلاوند و جاجرود سفر را آغاز نموده و سپس از شهر فیروزکوه گذر نمایید. پس از آن با عبور از دو روستای گدوک و شورآب، به روستای ورسک خواهید رسید. در این روستا دورنمای این پل پیش روی شما خواهد بود. برای دسترسی مستقیم به این پل نیز باید سوار خط راه آهن تهران به گرگان و یا تهران ساری شوید تا از روی این پل با قطار گذر نمایید و از نزدیک زیبایی آن را لمس نمایید.

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید