دژ گلخن دان

قلعه گل خندان در نزدیکی دماوند یکی از قلعه های تاریخی ایران است که کارشناسان آن را به دوره ساسانی نسبت می دهند. در این یادداشت این قلعه را به طور کامل خواهیم شناخت.

دژ گل خندان در دماوند

یکی از مهم ترین و زیباترین جاذبه های گردشگری تاریخی ایران را باید قلعه هایی همچون دژ گل خندان دانست که در سراسر ایران و در میان کوه ها، دره ها و شهرها پراکنده شده اند. این قلعه ها در طی تاریخ نقش و جایگاه بسیار پراهمیتی به عنوان دیوارهای دفاعی شهرها و حکومت ها داشتند. این دژها اغلب در بلندی های غیر قابل دسترس و صخره ها ساخته می شدند تا بتوان از درون آنها، به کمک عامل طبیعی ارتفاع بر دشمن تسلط داشت و از شهر و سرزمین دفاع کرد. قلعه های و دژهایی چون فلک الافلاک، الموت، شوش، رودخان، قلعه بابک و قلعه دختر از آن جمله اند.

آشنایی با قلعه گل خندان

دژ گل خندان یا هفت دختر یک قلعه تاریخی مربوط به دوره ساسانیان بوده که بعد ها در دوران پس از اسلام در قرن 14 هجری رونق گرفته و بازسازی شده این دژ در نزدیکی شهرستان پردیس دماوند و روستای گل خندان قرار گرفته. امروزه تنها دیواره های این قلعه به بلندای 20 متر باقیمانده و ساختمان داخلی آن تخریب شده است. کل فضای این دژ 2100 متر مربع بوده. این قلعه بر فراز تپه ای بلند که به محل برخورد دو رودخانه بومهن و رودهن اشرف دارد، واقع شده. این قلعه را در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسانده اند. مصالح استفاده شده در ساخت این دژ تاریخی از جنس گچ، سنگ و ساروج می باشد.

حصار بزرگ این قلعه که از قلوه سنگ های درشت ساخته شده، این قلعه را به فرمی مستطیل شکل در برگرفته. برای مقاوم تر کردن قلعه در چهار طرف آن، چهار برج توپر، ایجاد شده. درون قلعه هم آب انبارها، تالارها و اتاق های بسیاری قرار دارد. در داخل این قلعه سفالینه های بسیاری مربوط به دوره ساسانی و دوره های پس از اسلام به دست آمده و این نشان می دهد که این قلعه در قرن های متمادی مورد استفاده بوده. قدمت برخی از این سفالینه ها به دوره ساسانی و برخی دیگر به قرن دهم هجری می رسد.

تاریخچه دژ گلخندان

دژ گلخندان یک بار در سال 1353 توسط کارشناسان میراث فرهنگی تعیین حریم شده و در آن کاوش هایی درباره تاریخچه و اشیاء به دست آمده از بنای قلعه صورت گرفته. اما برای سامان دهی و مرمت این بنا و یافتن دقیق تر پیشینه آن اقدامی صورت نگرفت. اما در سال 1385 کارشناسان میراث فرهنگی با اختصاص بودجه ای، مجدداً کار کاوش این قلعه و مرمت و شناسایی آن را اغاز کردند. در طی این کاوش ها شواهدی مبنی بر سکونت در این قلعه از سده دوم هجری تا اوایل دوره صفوی پدیدار شد. همان طور که در ابتدای متن گفته شد، ساخت دژ گل خندان با توجه به ویژگی هایش منسوب به دوره ساسانی می شود.

در کاوش ها در درون این قلعه، سندی قدیمی از دژ به دست آمده که در واقع سکه ای از جنس نقره می باشد. این سکه از نگاه مورخان به سده دوم قمری یا هشتم میلادی می تواند مربوط باشد. بر روی این سکه تاریخ 197 هجری حک شده. به نظر می رسد این سکه ساخته شده در قرن دوم هجری و هم دوره با خلافت هارون الرشید عباسی بوده و اصفهان جایی بوده که این سکه در آن ضرب شده. هیچ مستند معتبری درباره اتفاقاتی که برای ساکنان این قلعه در طی تاریخ پیش از قرن نهم قمری، پیش آمده، وجود ندارد.

کهن ترین منبع درباره دژ گل خندان، کتابی درباره تاریخ گیلان و دیلمستان می باشد که تاریخ نویسی به نام ظهیرالدین مرعشی در قرن 9 قمری یا 15 میلادی به آن اشاره کرده. او در کتابی در ارتباط با تاریخچه گیلان و دیلمستان، درباره لشگرکشی ها به این قلعه در طی دو صفحه از کتاب نوشته است. بر طبق این روایت، ملک کاووس از فرمانروایان محلی تیموریان، بر حکومت مرکزی طغیان نمود و به این دژ پناه آورده بوده. بر طبق روایت این کتاب، این دژ در اواخر دوره هایی که در آن قلعه نشینی و قلعه گیری رواج داشته، از قلعه های نظامی ای بوده که اتفاقات دهشتناکی را پشت سر نهاده.

در طی این اتفاق شاه اسماعیل صفوی که در پی تسلط بر همه ایران و ایجاد حکومت صفوی بوده، فردی به نام حسین کیامی چلاوی و نیروهایش را در دژ گل خندان محاصره نموده سپس آنجا را فتح نموده و همه افراد درون قلعه را می کشد. این اتفاق و کشتار در کتاب تاریخ حبیب السیر نیز آمده. از لحاظ تاریخی و موقعیت استراتژیک، قلعه گل خندان، اهمیت چندانی ندارد. اما نقش این دژ در پر کردن قطعات پازل مربوط به پیشینه مناطق ری، دماوند و تهران بسیار مهم می شود. با این حال متاسفانه در سال های گذشته تعرض های زیادی به آن وارد شده و بیم می رود که طی دهه های آتی به تمامی تخریب شود.

امر روشن درباره قلعه گلخندان، آن بوده این دژ کاربرد نظامی داشته. این موضوع توسط موقعیت جغرافیایی آن که به وسیله رودخانه های بومهن و رودهن محاصره شده، تایید می گردد. همچنین بلندای 1605 متری آن از سطح آب های آزاد و واقع شدن آن بر روی تپه های مرتفع و شیبدار آن را بدل به یک قلعه امن برای پناه گرفتن و دفاع می کرده. این دژ بر بلندای یک قله منفرد واقع شده که از سمت زمین های شمال 20 متر و از کف رودخانه بومهن که در جنوب آن جریات شرقی غربی دارد، 50 متر بلندتر است. این موقعیت جغرافیایی نشان می دهد که این قلعه در عین حال یک دژ استراتژیک و غیر قابل دسترس نبوده.

معماری دژ گل خندان

سطح دژ گلخندان که گسترش شمال شرق به جنوب غربی دارد، اندازه ای در ابعاد 45 در 25 داشته و استحکامات شمال و شمال غربی این قلعه متشکل از صخره های طبیعی منطقه است. جنس این صخره ها از لایه های رسوبی ترکیبی چون قلوه سنگ، شن و ماسه یعنی از جنس کنگلومرا تشکیل شده که مقاومت و سختی آن خیلی نیست. قلعه گلخندان در بخش های جنوب غربی و جنوب با ساخت دیواری از سنگ لاشه و قلوه سنگ و ملاط گچ سنتی، مقاوم و مستحکم و غیر قابل نفوذ گردیده.

قلعه گل خندان

بخش شرقی و شمال شرقی این دژ امروزه از بین رفته و آثاری از آن باقی نیست. قسمت های باقی مانده از این بخش به دلیل ساخت جاده بین روستاهای بخش جنوبی منطقه از بین رفته. به نظر می رسد این جاده درست از روی پایه دژ و بخشی از ساختار معماری آن رد شده. از بخش های باقی مانده از این قسمت چنین فهمیده می شود که این بخش نیز مانند قسمت جنوب قلعه استحکامات مقاومی داشته و به احتمال زیاد درِ اصلی قلعه نیز در این قسمت قرار داشته.

ارتباط ساکنان دژ گل خندان با فضای بیرونی به سه طریق ممکن بوده. راه نخست به وسیله جبهه شرقی دژ بوده که به احتمال زیاد در و دروازه داشته و در دوران کنونی نیز برای ورود به دژ از آن استفاده می کنند. راه دوم در قسمت غربی قلعه بوده و به نظر می آید برای خروج های اضطراری بوده. چرا که این مسیر با شیب های تندی شبیه به چاه در ژرفای رسوبی قلعه ایجاد شده و گذر از آن با کمک نردبان های طنابی انجام می شده و در مواقع عادی بسته می شده. راه سوم که مهم ترین مسیر خروجی قلعه بوده در بخش جنوبی و در فضای داخلی قلعه و به صورت نقبی زیرزمینی ایجاد شده.

سقف این راه را به شکل گهواره ای محصور کرده و ادامه آن در فضای بیرونی دژ، به شکل دالان و بر روی یال صخره ای کوه ایجاد شده بوده. در دو طرف دیواره های این دالان، روزن هایی برای تیراندازی و دیده بانی ایجاد شده بوده و احتمال بسیار داده می شود که سقف آن پوشیده بوده. بر اساس نظر کارشناسان هدف از ساخت این مسیر، ساختن راهی امن برای رسیدن ساکنان قلعه گلخندان به آب رودخانه بوده. چراکه این مسیر درست تا کنار رودخانه امتداد یافته.

در کنار این دالان نیز یک حوضچه آب در کنار رودخانه رودهن ایجاد شده بوده که این فرض را تقویت می کند. در اطراف ساختمان دژ گل خندان نیز دست کم 5 برج نگهبانی قرار داشته که آثار سه تای آنها در جبهه جنوبی قلعه کاملاً دیده می شود. کارکرد این برج ها علاوه بر آن که امکان تیراندازی و و دفاع قوی تر و دید بهتر را به نگهبانان می داده. به عنوان استحکاماتی در پشت بند دیوارهای بلند دژ عمل می کرده.

بخش های مختلف قلعه گل خندان

دژ گلخندان همچون دیگر، قلعه های نظامی ایران، دارای بخش های مختلف با کاربری های متفاوت بوده است. در این بخش از یادداشت به معرفی کوتاه و اجمالی هر کدام از این قسمت ها خواهیم پرداخت.

بخش خارجی قلعه

به تاسیسات و بناهای قسمت بیرونی قلعه در آن دوران ربض گفته می شود. این بخش در دورانی که صلح و امنیت برقرار بوده و خطری وجود نداشته استفاده می شده. این بخش دربردارنده اصطبل، انبار علوفه، واحدهای مسکونی و انبار هیزم بوده و در اطراف قلعه واقع شده بوده. در قلعه گل خندان در کاوش های سال های اخیر، در سال 1385 آثار بسیاری از این بخش های از بین رفته در اطراف دژ یافته شده.

بخش شارستان یا عامه نشین دژ

این قسمت از دژ گلخندان، ویژه سربازان، افراد عادی، نیروهای خدماتی و تدارکاتی، نگهبان ها و همچنین انبارهای آذوقه و اسلحه و آب انبار بوده. این قسمت در بخش میانی و در سطح شیبدار جبهه شرقی قلعه قرار گرفته و در آن آثار چند ده انبار و اتاق و چندین واحد آب انبار قابل رویت است.

بخش ارگ و حاکم نشین

این قسمت از قلعه که در بالاترین سطح آن و در مرکز بنا شده بوده و استحکامات دفاعی چندبرابری داشته، مخصوص سران و فرماندهان بوده. اتاق های ساخته شده در این بخش، مقاوم تر و بزرگ تر و از لحاظ معماری ظریف تر بوده اند.

عکس دژ گلخندان

دژ گل خندان کجاست و مسیر دسترسی آن

دژ گل خندان از جاهای دیدنی دماوند به شمار می آید که البته به شهر بومهن نیز نزدیک است. این قلعه در چهار و نیم کیلومتری جنوب جاده تهران به بومهن و مازندران و در دامنه تپه ماهورهای شرقی مسیل رودخانه سیاه رود قرار گرفته. قلعه گل خندان همچنین شمال بلندی های منتهی الیه رودخانه رودهن که به رودخانه سیاه رود می رسد و در جنوب روستای گل خندان جدید و در 200 متری شمال غربی روستای گل خندان قدیم واقع گردیده. برای دسترسی به این قلعه باید در جاده رودهن 8 کیلومتر به سمت جنوب مسیر را طی نموده تا به روستای گل خندان جدید برسید.

پیشنهاد ما به شما در سفر به دماوند، بازدید از دیدنی هایی همچون آبشار جنگلک است. برای آن که بتوانید از تهران به دماوند و قلعه گلخندان برسید، باید 65 کیلومتر راه را طی نمایید و دو مسیر پیش روی شما خواهد بود. یا باید وارد اتوبان بابایی شده و سپس به بزرگراه زین الدین یا یاسینی رفته و از طریق آنها به ابتدای جاده دماوند یا آزادراه تهران-پردیس بروید. اگر آزادراه تهران-پردیس را انتخاب نمایید، پس از این که به بومهن رسیدید یا از داخل شهر حرکت نمایید یا نرسیده به این شهر، به طرف بزرگراه کنارگذر جنوبی بومهن مسیر خود را تعویض کنید. طی این مسیر یک ساعت و 15 دقیقه زمان می برد.

رزرو اقامتگاه در دماوند و نزدیکی قلعه گل خندان

بازدید از دژ گل خندان شاید چند ساعت از روز شما را بگیرد. اما پیشنهاد ویژه ما به شما اقامت چند روزه در منطقه زیبا و خوش آب و هوای دماوند و بازدید از همه جاذبه های دیدنی این شهر چون یا می باشد. برای این کار شما می توانید اقدام به اجاره روزانه ویلا در دماوند بکنید. برای رزرو ویلا دماوند، بهترین کار بررسی اقامتگاه های ما در دماوند و تماس با کارشناسان ما برای قطعی کردن رزرو ویلا می باشد.

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید